مراسم هفتگی هیات - شب های جمعه -ساعت 20:30
مراسم بعدی
نگاهی به فرهنگ عزاداری بانوان

امام صادق علیه السلام پرده ای بین زنان و مردان نصب می نمودند تا زنان، بدون دغدغه و با آرامش، در مجالس عزاداری حضور داشته باشند.

مدیر سیستم شنبه ، 18 مهر ، 1394 1673 0

نفحات صبح؛ به دو دلیل اساسی، زنان نقش مهمی در شکل گیری فرهنگ عزاداری دارند:1- به دلیل رقّت قلب زنان: بسیاری از حوادث کربلا و عاشورا و مصائب اهل بیت - علیهم السلام - برای زنان معنا و مفهوم دیگری و شاید واضحتری دارد.

2- زنان به دلیل جایگاه تربیتی ویژه، نقش مهمی در انتقال این مفاهیم به نسل آینده دارند.

این دو موضوع، اهمیت خاصی به عزاداری زنان بخشیده است که در لسان اهل بیت - علیهم السلام - به کرّات اشاره شده است.

سیره ی امام صادق(ع) بوضوح به ما درس می دهد؛ وقتی امام صادق علیه السلام پرده ای بین زنان و مردان نصب می نمودند تا زنان، بدون دغدغه و با آرامش، در مجالس عزاداری حضور داشته باشند. جدی گرفتن اهمیت حضور زن در مجالس عزاداری - آن هم به سفارش امام معصوم - می تواند ما را به نکات مهمی رهنمون شود. و یا سفارش پیامبر برای گریه بر حمزه سیّدالشهدا، شاید این نتیجه را داشته باشد که با عزاداری خواهر و مادر (یعنی یک زن) بر یک شهید، نام او جاودان و زنده می ماند. در طول تاریخ، حوادثی رخ داده که در طی آن، چه بسا در اثر عزاداری زن داغدار و مصیبت زده ای، حس انتقام گیری حتّی در غریبه ها زنده شده است. بعضی از صاحبان اندیشه قائلند وهابیت به همین دلیل با حضور زن در قبرستان ها بشدّت مخالف است.

در بررسی سنت ها و شیوه های عزاداری زنان برآنیم تا بدانیم چگونه از قِبَل این آیین ها، آن فرهنگ عزاداری به نسل بعد منتقل می شود. این شیوه ها و آیین ها، مراسمی خاص نیست، یا جدای از عزاداری حسینیه نیست. شاید در هیچ روایتی نیز مأثور نباشد و بیشتر نتیجه ی ابتکاراتی است که از قلب رقیق زنان سرچشمه می گیرد و نمودی از سوز دل آنان است.

مثلاً در بعضی نقاط شهری، در روز عاشورا، دخترکانی با لباس های مشکی سربندی های عربی با تزئینات ساده و رنگی به سر می کنند و وارد مجلس عزا می شوند و عروسی حضرت قاسم(ع) را به پا می کنند. شاید این مطلب (عروسی حضرت قاسم در طی حوادث عاشورا) صحّت نداشته باشد؛ آنچه در دل این عزاداری می بینیم، صرفاً پررنگ تر نشان دادن چند موضوع است:

1- اینکه قاسم(س) بسیار جوان بود.

2- قاسم(س) بجای مجلس عروسی به جبهه و جنگ رفت و به جای حجله دامادی به خیمه ی شهدا.

3- سنگ دلی دشمن دون، که بر جوانی یتیم از بنی هاشم چه مصائبی تحمیل نمود.

یا این که دیده شده، در مراسم عزاداری در روز اربعین، شبه قبری1 از مرقد مبارک وشش گوشه ی حضرت اباعبداللّه(ع) می سازند و کاروان اسرا برای زیارت مضجع شریف، وارد مجلس می شوند و هر کدام درد دل خود با عزیز از دست رفته می گویند و به اصطلاح «زبان می گیرند».2

و یا در بعضی مراسم، روز اربعین تشت آبی بر سر گذارده، وارد مجلس می شوند و برای شهید عزیزشان، آنچه که در هنگام شهادت از آن محروم بوده، می برند. عزاداری پای تشت، برای تشنگی حضرت سیّدالشهدا(ع)، برای ساعاتی این مصیبت را به باور می رساند که حضرت زینب - سلام اللّه علیها - پس از واقعه ی عاشورا، نه گریه کرد و نه سخن گفت؛ بلکه این بانوی داغدیده، ساعت های متمادی، مات و مبهوت به آب نگاه می کرد و از هوش می رفت.

بدین ترتیب زنان با این نحوه ی عزاداری، به یک مصیبت و روضه، عینیّت می بخشند و آنرا به شکل یک باور درمی آورند. این فرهنگها و شیوه ها برای به باور کشیدن یک مصیبت، بعضاً خیلی کوچک یا جزئی هستند؛ مثلاً در بعضی از مجالس عزاداری، برای صدیقه ی طاهره - سلام اللّه علیها -، در کنار مجلس عزاداری جانماز و سجاده، به همراه چادر نماز و رحل قرآن قرار می دهند، شمع وگلی نیز بر روی آن قرار می دهند تا همه بفهمند روزهایی است که این سجاده خالی است و بدین ترتیب، نماز حضرت زهرا - سلام اللّه علیها - در اذهان تداعی می شود، مادر مهربانی که وقت اقامه ی نماز، نوری از وجود او جهان را روشن می ساخت؛ مادر مهربانی که در نماز شبش همسایه را دعا می کرد ؛ الجارّ ثم الدّار...

این نحوه ی عزاداری خاموش و ساده، بین عزاداری و مصیبت، ارتباط برقرار می کند و نیز بین عزاداری و مفاهیم اساسی تر مثل نماز؛ هر چند، نمادی که تهیه شده، ابتکاری ساده و جزئی است.

نمونه ی این ابتکارات ساده، استفاده کردن از غنچه گلی کوچک برای تزیین دیس حلوا است در روز شهادت حضرت زهرا - سلام اللّه علیها - که غنچه، مظهری از محسن شهید، گل نشکفته ی بوستان اهل بیت، است.

سرچشمه ی این عطوفتها و عزاداریها چیست؟

عزاداریهایی که تأییدات صریح و یا ضمنی اهل بیت - علیهم السلام - در مورد آنها، جای شبهه برای ما باقی نمی گذارد. سرچشمه ی این آیین ها حس همدردی با صاحب عزا می باشد. به عنوان مثال، در روز اربعین، مردم با شاخه های گل به زیارت شبه قبر امام حسین می آیند؛ همان کاری که در اربعین درگذشت عزیز خود می کنند، چرا چنین اهمیتی را برای سرور و مولای خود قائل نشوند؟

این مراسم و تشریفات و سمبل ها، یادگارهای ذهنی هر زن و مردی می شود که در این مجالس بزرگ شده است. پسری را می شناختم که در کودکی، در این چنین مجالس، همراه کاروان اسرا به زیارت شبه قبر امام حسین(ع) می آمد. حالا پس از سالها همیشه برای او، «اربعین» روز زیارت است و باید زیارت اربعین بخواند. این ساده ترین و جذاب ترین شیوه ی انتقال یک گزاره ی دینی به نسل آینده است و انجام آن، جز به دست زنان و مادران ممکن نیست. به همین دلیل ما از آن به عنوان یک «فرهنگ» یاد می کنیم؛ فرهنگی که باید از انحرافات آن جلوگیری شود، بدون این که تحقیر یا تخطئه شود3 تا همین فرهنگ عزاداری رشد نماید و فرهنگ «شهادت» و «انتظار» را معرفی کند؛ تا ظهور منتقم مصائب اهل بیت - علیهم السلام -.

پی نوشت:

1- نظیر این موضوع، در زیارت حضرت رسول از بعید وارد شده است.

2- نوعی عزاداری خاص زنان، که در هنگام مصیبت سنگین، انجام می دهند، و در آن با عزیز از دست رفته، سخن می گویند، خوبیهای او را یادآوری می کنند. این موضوع فقط در زنان و بیشتر در میان مادران داغدیده متداول است.

3- در شهر قم، به دلیل تشکیل هیأت های مشترک زن و مرد، این آداب کمتر رشد و بالندگی یافته است؛ شایسته است بانوان علاقه مند از برگزاری این نحوه عزاداریها در محفل کوچک خانوادگی خود، دریغ نکنند، و ضمن به کار بستن ابتکارات، در رشد و تکوین فرهنگ عزاداری بانوان نقش بسزایی ایفا کنند.

مقاله فوق از سایت مرکز اطلاع رسانی حوزه برگزفته شده است

کلیه حقوق مادی و معنوی این اثر متعلق به هیئت فاطمیون بندر ماهشهر می باشد.